Yangın Merdiveni Ölçüleri: Örnek Hesaplar
Yangın merdiveninin genişliği kattaki kişi sayısından, basamak ve sahanlık sayısı kat yüksekliğinden hesaplanır. Üç bina için örnek hesap verdik. "Yangın merdiveni kaç cm olmalı?" sorusunun tek bir cevabı yoktur. Aynı yönetmelik bir ofis katında 100 cm'yi yeterli bulurken yüksek bir binada 120 cm ister. Dairesel merdivene ise belli bir yükseklikten sonra hiç izin vermez. Bu yazıda ölçüleri tek tek saymak yerine, bir merdivenin ölçüsünün nasıl bulunduğunu adım adım gösteriyoruz. Yönetmeliğin maddelerini topluca görmek isterseniz yangın merdiveni yönetmeliği rehberimize bakabilirsiniz.
Hesap Dört Soruyla Başlar
Bir yangın merdiveninin ölçüsünü belirlemeden önce dört bilgiye ihtiyaç vardır:
- Katın kullanım amacı: ofis, okul, otel, apartman ya da depo. Yönetmelik her kullanım için farklı bir kişi yoğunluğu ve farklı bir geçiş kapasitesi tanımlar.
- Katın alanı: metrekare, kattaki kişi sayısını bulmak için kullanılır.
- Kat yüksekliği: iki döşeme arasındaki kot farkı. Basamak ve sahanlık sayısını bu belirler.
- Bina yüksekliği: binanın kot aldığı noktadan saçak seviyesine kadar olan mesafe. Merdiven tipine izin verilip verilmeyeceğini bu belirler.
Adım 1: Kattaki Kişi Sayısı (Ek-5/A)
Yönetmelik kişi sayısını tahmine bırakmaz. Ek-5/A tablosu her kullanım alanı için kişi başına düşen metrekareyi verir. Kat alanı bu sayıya bölünür. Tablodan merdiven hesabında en sık kullanılan değerler şunlardır:
| Kullanım alanı | Kişi başına alan |
|---|---|
| Ofisler, dernek merkezleri | 10 m² |
| Derslikler, seminer salonları | 1,5 m² |
| Mağazalar, dükkânlar | 5 m² |
| Fabrika üretim alanları | 10 m² |
| Otel yatak odaları | 20 m² |
| Depolar, ambarlar | 30 m² |
Konferans, sergi ve bekleme salonlarında net alan, derslik, ofis ve depo gibi diğer alanlarda brüt alan esas alınır. Kişi sayısı belli olan yerlerde, tablodan çıkan sayıdan az olmamak şartıyla gerçek kişi sayısı kullanılır.
Adım 2: Merdiven Sayısı (Madde 39)
Kişi sayısı bulunduktan sonra kaç çıkış gerektiğine bakılır. Yönetmeliğe göre 50 kişinin aşıldığı her mekânda en az 2 çıkış bulunur. Kişi sayısı 500'ü geçerse en az 3, 1000'i geçerse en az 4 çıkış gerekir. Yüksek tehlikeli mekânlarda 2 çıkış sınırı 25 kişidir. İki çıkışın her biri, toplam kişi sayısının en az yarısını taşıyacak genişlikte olmalıdır.
Çıkışların yan yana olması da kabul edilmez. Bir koridordaki iki kaçış merdiveni arasındaki mesafe, yağmurlama sistemi yoksa koridor uzunluğunun yarısından, varsa üçte birinden az olamaz. Mevcut binaya ikinci merdiven eklerken cephe seçimini çoğu zaman bu kural belirler.
Adım 3: Merdiven Genişliği (Madde 32 ve 33)
Genişlik 50 cm'lik birimlerle hesaplanır. Ek-5/B tablosu, bir birim genişlikten kaç kişinin geçebileceğini kullanım sınıfına göre verir. Kaçış merdivenlerinde bu sayı büro, okul ve mağazalarda 60, apartman, otel ve hastanelerde 30 kişidir. Formül şudur: toplam genişlik = (kişi sayısı ÷ birim kişi sayısı) × 50 cm.
Formülden çıkan değer bir alt sınırla birlikte okunur:
| Kattaki toplam kişi | Bir kaçış yolunun en az genişliği |
|---|---|
| 50'den az | 80 cm (hiçbir merdiven bundan dar olamaz) |
| 50 ile 500 arası | 100 cm |
| 501 ile 2000 arası | 150 cm |
| 2001 ve üzeri | 200 cm |
| Yüksek bina (her durumda) | 120 cm |
Genişlik temiz genişlik olarak ölçülür. Merdivende küpeştenin yaptığı çıkıntının yalnız 80 mm'si genişliğe sayılır. 200 cm'yi aşan merdivenler korkulukla 100 ile 160 cm arasındaki parçalara bölünür. Korkuluğun yüksekliği ayrı bir konudur. Bunu yangın merdiveni korkuluk yüksekliği yazımızda anlattık.
Adım 4: Basamak, Rıht ve Sahanlık (Madde 41)
Genişlik bulunduktan sonra merdivenin dikey ölçüleri kat yüksekliğinden çıkarılır. Kaçış merdivenleri için yönetmelikteki sınırlar şunlardır:
- Rıht yüksekliği (basamak yüksekliği) en çok 175 mm.
- Basamak genişliği (basış derinliği) en az 250 mm.
- Her döşeme düzeyinde sahanlık bulunur. Sahanlıklar arasında en çok 17, en az 4 basamak olur.
- İki sahanlık arasındaki kot farkı en çok 300 cm.
- Sahanlığın genişliği ve uzunluğu merdiven genişliğinden az olamaz.
- Basamak üzerinden ölçülen baş kurtarma yüksekliği en az 210 cm.
- Merdivenin iki yanında duvar, korkuluk veya küpeşte bulunur. Basamaklar kaymayı önleyen malzemeden yapılır.
Bina yüksekliği 15,50 m'yi ya da bir kattaki kişi sayısı 100'ü aşan binalarda dengelenmiş (dönüşlü basamaklı) kaçış merdiveni kullanılamaz. Kollar düz olmalı, yön değişimi sahanlıkta yapılmalıdır. Dış cephede bu şart çoğu zaman Z tipi yangın merdiveni ile karşılanır.
Örnek 1: 800 m² Ofis Katı
Brüt alanı 800 m² olan bir ofis katında Ek-5/A değeri kişi başına 10 m²'dir. Kattaki kişi sayısı 800 ÷ 10 = 80 olur. 50 kişi aşıldığı için en az 2 çıkış gerekir. Büro binalarında bir birimden 60 kişi geçer. Toplam genişlik (80 ÷ 60) × 50 cm ≈ 67 cm çıkar. Kişi sayısı 50 ile 500 arasında olduğu için her kaçış yolu en az 100 cm olmalıdır. Sonuç: en az 100 cm temiz genişlikte iki kaçış merdiveni. Her biri 40 kişiyi rahatça taşır, yani "yarı yük" şartı da sağlanır.
Örnek 2: Kat Yüksekliği 3,00 m Olan Apartman
Altı katlı, kat yüksekliği 3,00 m olan bir apartmanda dış cepheye eklenecek merdiveni düşünelim. 300 cm ÷ 17,5 cm = 17,1 sonucu, bir kat için en az 18 rıht gerektiğini gösterir. Bu durumda rıht yaklaşık 16,7 cm olur. Tek kolda 17 basamak sınırına yaklaşmamak için kat, araya bir sahanlık konarak 9'ar rıhtlık iki kola bölünür. Basış 27 cm alınırsa bir kolun yatay uzunluğu yaklaşık 2,16 m olur. Kol genişliği 100 cm olan ve iki kolu yan yana dönen bir merdivende, iki sahanlıkla birlikte yaklaşık 2,10 m × 4,20 m'lik bir plan alanı çıkar. Bu ölçü bir başlangıç tahminidir. Kesin ölçü yangın merdiveni projesinde statik hesapla birlikte belirlenir.
Bu örnekteki binanın yüksekliği yaklaşık 18 m'dir. Bu yükseklik üç sonuç doğurur. Birincisi, bina 15,50 m'yi aştığı için dengelenmiş basamak kullanılamaz. İkincisi, dairesel merdivenler 9,50 m'den yüksek olamayacağı için spiral merdiven bu binada tüm katlara hizmet veremez. Üçüncüsü, bina 21,50 m'nin altında kaldığı için dış cephede açık çelik merdiven mümkündür. Apartmanlara özel diğer şartları apartmanlarda yangın merdiveni yönetmeliği yazımızda topladık.
Örnek 3: 24 m Yüksekliğinde Sekiz Katlı Ofis
Yönetmelik bina yüksekliği 21,50 m'den veya yapı yüksekliği 30,50 m'den fazla olan binaları yüksek bina sayar. Sekiz katlı ve 24 m yüksekliğindeki bir ofis bu sınıfa girer. Bunun merdivene iki etkisi vardır. Kaçış yolları ve merdivenler kişi sayısı ne olursa olsun 120 cm'den dar olamaz. Ayrıca bina dışında açık merdivene izin verilmez. Yani Örnek 1'deki 100 cm'lik dış çelik merdiven çözümü bu binada uygulanamaz. Kaçış merdiveni, yangına en az 120 dakika dayanıklı duvar ve en az 90 dakika dayanıklı duman sızdırmaz kapıyla diğer bölümlerden ayrılarak yapılır. Yüksek binalara özgü diğer şartları yönetmelik rehberimizde bulabilirsiniz.
Dairesel Merdiven Ne Zaman Hesaba Girer?
Yeni binalarda dairesel merdiven ancak şu şartların hepsi sağlanırsa zorunlu çıkış sayılır: yanmaz malzeme, en az 100 cm genişlik, hizmet verdiği katta en çok 25 kişi ve en çok 9,50 m yükseklik. Basamağın merkezden 50 cm uzaktaki basış genişliği 250 mm'den, baş kurtarma yüksekliği 2,50 m'den az olamaz. Rıht yine en çok 175 mm'dir. Bu yüzden spiral merdiven genellikle bir ara kat, teras ya da az kişili bir üst kat için doğru seçimdir. Mevcut binalardaki daha geniş şartları dairesel spiral yangın merdiveni sayfamızda ayrıca anlattık.
Sahada En Sık Gördüğümüz Ölçü Hataları
- Genişliği brüt ölçmek: profil dışından ölçülen 100 cm, korkuluk iç yüzünden ölçüldüğünde 90 cm'ye düşebilir. Denetimde temiz genişlik ölçülür.
- Son basamağı farklı yapmak: kat yüksekliği tam bölünmediğinde en üst ya da en alt rıht diğerlerinden yüksek kalır. Kat yüksekliğini eşit rıhtlara bölmek gerekir, çünkü farklı yükseklikteki tek bir basamak tahliyede düşmeye yol açar.
- Sahanlığı daraltmak: kapının açıldığı sahanlıkta kanat, kaçış yolunun üçte birinden fazlasını kapatamaz.
- Baş kurtarmayı unutmak: üst kolun altından geçen kişinin başı ile kiriş arasında 210 cm kalmalıdır. Dış cephede bu sorun çoğu zaman saçak ya da klima braketinde ortaya çıkar.
Bu yazıdaki örnekler hesabın mantığını göstermek içindir. Binanızın kesin merdiven ölçüsü, kullanım sınıfı ve kişi sayısı netleştirildikten sonra proje müellifi ve itfaiye onayıyla belirlenir. Ölçüyü yerinde almamızı isterseniz ücretsiz keşif talebi bırakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Yangın merdiveni genişliği en az kaç cm olmalı?
Hiçbir kaçış merdiveni 80 cm'den dar olamaz. Katta 50 ile 500 kişi varsa her kaçış yolu en az 100 cm, yüksek binalarda en az 120 cm olmalıdır (Madde 33).
Yangın merdiveninde rıht yüksekliği kaç cm olmalı?
Kaçış merdivenlerinde rıht en çok 175 mm, basamak genişliği en az 250 mm olabilir (Madde 41). Kat yüksekliği eşit rıhtlara bölünür.
Yangın merdiveninde kaç basamakta bir sahanlık olmalı?
Her döşeme düzeyinde sahanlık bulunur. İki sahanlık arasında en çok 17, en az 4 basamak olur ve kot farkı 300 cm'yi geçemez (Madde 41).
Yangın merdiveninde baş kurtarma yüksekliği ne kadar olmalı?
Basamak üzerinden ölçülen baş kurtarma yüksekliği en az 210 cm'dir. Dairesel merdivenlerde bu değer en az 2,50 m'dir (Madde 41 ve 43).
İki yangın merdiveni arasındaki mesafe ne kadar olmalı?
Bir koridordaki iki kaçış merdiveni arasındaki mesafe, yağmurlama sistemi yoksa koridor uzunluğunun yarısından, varsa üçte birinden az olamaz (Madde 39).