Hastanelerde Yangın Merdiveni Yönetmeliği
Hastane ve huzurevlerinde yangın merdiveninin sayısı ve genişliği kattaki kişi sayısından hesaplanır; mevcut binalarda dairesel merdiven kabul edilmez. Yatan hastası olan bir binada tahliye, otel ya da ofisteki gibi işlemez: hastaların bir bölümü kendi başına yürüyemez, bazıları yatakla taşınır. Yönetmelik bu yüzden sağlık yapılarına ayrı kurallar koyar. Aşağıda bu kuralları madde numaralarıyla, bir genişlik hesabı örneğiyle ve dış çelik merdiven seçeneğiyle anlatıyoruz.
Hangi Binalar Sağlık Yapısı Sayılır?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, sağlık hizmeti amaçlı binaları "dört veya daha fazla kişinin yatırılabildiği" tedavi ve bakım binaları olarak tanımlar ve şöyle sıralar: "Hastaneler, huzurevleri, çocuk bakım ve rehabilitasyon merkezleri, dispanserler ve benzeri yerler bu sınıfa girer. Sağlık ocakları, özel klinikler, revirler, teşhis ve tedavi merkezleri ve tıbbi laboratuvarlar da bu sınıftan sayılır." (Madde 11).
Yani kural yalnız büyük hastaneleri değil, bir apartmanın birkaç katını kullanan özel klinikleri, fizik tedavi merkezlerini ve bakımevlerini de kapsar. Binanın tamamı değil yalnız bir bölümü bu amaçla kullanılıyorsa, tanım "binaların bu amaçla kullanılan bölümlerini" de içine alır.
Kaç Çıkış ve Kaç Kapı Gerekir?
Genel kural her yapı için aynıdır: "Bütün yapılarda, aksi belirtilmedikçe, en az 2 çıkış tesis edilmesi ve çıkışların korunmuş olması gerekir." (Madde 39). Sağlık yapılarında buna oda düzeyinde bir şart eklenir:
- "Kullanıcı yükü 15 kişiyi aşan herhangi bir hasta yatak odası veya süit oda için birbirinden uzakta konuşlandırılmış 2 kapı bulunması gerekir." (Madde 49/1-a)
- "Hastanelerde koridor genişlikleri 2 m'den az olamaz." (Madde 49/2)
2 metrelik koridor şartı, yatağın ya da sedyenin koridorda dönebilmesi ve karşıdan gelen personelle aynı anda geçebilmesi içindir. Merdivene ulaşan yol bu genişliği korumuyorsa merdivenin kendisi yeterli olsa bile tahliye darboğaza girer.
Yatay Tahliye: Hastaneye Özgü Kural
Hastanede ilk hedef çoğu zaman hastayı merdivenden indirmek değil, aynı kattaki güvenli bölüme taşımaktır. Yönetmelik bunu şöyle düzenler: "Hastanelerin ve bakımevlerinin 300 m2'den büyük olan yatılan katlarının her biri, en az yarısı büyüklüğünde iki veya daha fazla yangın kompartımanına ayrılır veya korunumlu yatay tahliye alanları teşkil edilir. Yatay tahliye alanlarının hesaplanmasında kullanıcı yükü 2.8 m²/kişi olarak dikkate alınır." (Madde 49/1-b)
Böyle bir alan varsa kaçış uzaklığı da ona göre ölçülür: "Yangına en az 60 dakika dayanıklı ve duman geçişi önlenmiş yatay tahliye alanı sağlanan hastane gibi yerlerde kaçış uzaklığı, yatay tahliye alanına götüren koridorun çıkış kapısına kadar olan ölçüdür. Her yatay tahliye alanından en az bir korunumlu kaçış yoluna ulaşılması gerekir." (Madde 32/7). Son cümle önemlidir: yatay tahliye merdiveni ortadan kaldırmaz, her güvenli bölümün bir kaçış merdivenine bağlanması gerekir.
Merdiven Genişliği Nasıl Hesaplanır?
Hesap üç adımdır. Önce kattaki kişi sayısı bulunur: yönetmelik hastane yatak odaları ve hemşire odaları için kişi başına 20 m² brüt alan öngörür (Ek-5/A). Sonra bu sayı birim genişliğe bölünür: hastane ve huzurevlerinde kaçış merdiveninin her 50 cm'lik birimi 30 kişiye hizmet eder (Ek-5/B). Son olarak birim sayısı 0,5 m ile çarpılır (Madde 33/1).
| Değer | Hastane ve huzurevi için | Kaynak |
|---|---|---|
| Kullanıcı yükü, yatak ve hemşire odaları | 20 m² / kişi | Ek-5/A |
| Kullanıcı yükü, laboratuvar ve eczane | 20 m² / kişi | Ek-5/A |
| Kaçış merdiveninde birim genişlik başına kişi | 30 kişi | Ek-5/B |
| Tek yönde en uzun kaçış uzaklığı | 15 m, yağmurlamalı binada 25 m | Ek-5/B |
| İki yönde en uzun kaçış uzaklığı | 30 m, yağmurlamalı binada 45 m | Ek-5/B |
| En dar kaçış merdiveni | 80 cm, yüksek binada 120 cm | Madde 33 |
Örnek 1: Brüt alanı 600 m² olan bir yatak katında 600 / 20 = 30 kişi vardır. 30 / 30 = 1 birim, 1 × 0,5 m = 50 cm çıkar. Ancak yönetmelik hiçbir kaçış merdiveninin 80 cm'den dar olmasına izin vermez. Küçük klinik katlarında belirleyici olan bu en az genişliktir.
Örnek 2: Brüt alanı 2.000 m² olan bir katta 100 kişi vardır. 100 / 30 = 3,33 birim, 3,33 × 0,5 m = yaklaşık 167 cm toplam çıkış genişliği gerekir. Kişi sayısı 50 ile 500 arasında olduğu için kattaki bir kaçış yolunun genişliği 100 cm'den az olamaz (Madde 33/1). İki merdiven gerekiyorsa her biri yükün en az yarısını karşılamalıdır; iki adet 100 cm'lik merdiven bu katı karşılar.
Bütün kaçış merdivenlerinde basamak yüksekliği en çok 175 mm, basamak genişliği en az 250 mm'dir; sahanlıklar her döşeme düzeyinde 4 ile 17 basamak aralığında yapılır ve basamaklar kaymayı önleyen malzemeden olur (Madde 41). Genel ölçüler için yangın merdiveni yönetmeliği sayfamıza bakabilirsiniz.
Mevcut Hastane ve Huzurevlerinde Ne Değişir?
Yönetmelik mevcut binalara bazı kolaylıklar tanır, ama sağlık yapılarında bu kolaylıklar daralır. Mevcut yapılarda kaçış merdiveni genişliği genel olarak 60 cm'ye kadar inebilirken şu cümle sağlık yapılarını ayırır: "Hastaneler, huzurevleri, anaokulları ve ilköğretim okullarında ise, sadece sahanlıklı düz kollu merdivenler düzenlenebilir ve bu merdivenin genişliği 100 cm'den az olamaz." (Madde 148/1-b)
Dairesel merdiven için de açık bir yasak vardır: "Yataklı sağlık hizmeti amaçlı binalarda, huzurevlerinde, anaokulu ve ilköğretim okullarında ve bir kattaki kullanıcı sayısı 50 kişiyi geçen eğlence yerlerinde dairesel merdivene izin verilmez." (Madde 154/6). Yeni binalarda ise dairesel merdiven zaten ancak kullanıcı yükü 25 kişiyi aşmayan katlarda, en az 100 cm genişlikte ve en çok 9,50 m yüksekliğe kadar zorunlu çıkış sayılır (Madde 43). Sedye ve refakatçiyle inilecek bir merdivende bu yüzden Z tipi, sahanlıklı düz kollu çözüm esas alınır.
Dış Çelik Yangın Merdiveni Yapılabilir mi?
Yapılabilir. Dışarıda yapılan açık kaçış merdiveni, şartlara uyulduğunda iç kaçış merdiveni yerine kullanılabilir (Madde 42). Yeni binalarda iki sınır vardır: bina yüksekliği 21,50 m'yi aşamaz ve merdivenin herhangi bir bölümüne yanlardan yatay, alttan düşey 3 m içinde daha az korunumlu kapı veya pencere bulunamaz.
Mevcut binalarda bu mesafe yanlardan yatay 1,8 m'dir ve konut dışındaki yapılarda 30,50 m bina yüksekliğine kadar dış merdivene izin verilir. 1,8 m içinde kalan pencere varsa, bütün katlarda bu boşluklar 60 dakika dayanıklı hâle getirilir ya da merdiven 60 dakika dayanıklı korunumlu bir yuvaya alınır (Madde 153). Hasta odalarının pencereleri cepheye sık dizildiği için merdivenin yeri genellikle bu kurala göre seçilir.
Binayı Sonradan Kliniğe veya Huzurevine Çevirmek
En sık karşılaştığımız durum budur: bir konut ya da ofis binası özel kliniğe, fizik tedavi merkezine veya bakımevine dönüştürülür. Bu durumda mevcut yapılara tanınan kolaylıklar uygulanmaz. Madde 138, mevcut yapılar kısmını yönetmelik yürürlüğe girdikten sonra kullanım amacı değiştirilerek sağlık amaçlı bina ya da yatılı sağlık kuruluşu olarak kullanılacak binalar "dışında kalan" mevcut yapılara uygular.
Yeni kullanım ilave çıkış gerektiriyorsa, "binanın bütünü göz önüne alınarak, bina sahibi veya kat malikleri tarafından, binanın tamamı için ilave çıkış veya kaçış merdiveni yaptırılması şarttır." (Madde 141/1). Parselde yer yoksa muvafakat alınması ve ilave kat yapılmaması kaydıyla komşu parsel veya bina ile ortak çözüm üretilebilir (Madde 141/2).
Tarihi binalarda bir sınır daha vardır: "Taşıyıcı kolonları ve ana kirişleri ahşap olan tarihi binaların zemin katı haricindeki katları, yataklı sağlık hizmeti, huzurevi, bakımevi, anaokulu, ilköğretim okulu ve öğrenci yurdu olarak kullanılamaz." (Madde 167/C).
Keşifte Neye Bakıyoruz?
- Her kattaki brüt alan ve kullanım: yatak katı, poliklinik, laboratuvar.
- Mevcut merdivenlerin sayısı, genişliği ve tipi; dairesel ya da dengelenmiş merdiven var mı.
- Merdivene ulaşan koridorun genişliği ve en uzak odadan kaçış uzaklığı.
- Dış merdiven düşünülen cephede 1,8 m ve 3 m içinde kalan pencere ve kapılar.
- Bina yüksekliği; yeni bina mı, mevcut yapı mı, kullanım değişikliği var mı.
- Merdivenin indiği zeminin dış açık alana bağlantısı ve ankraj yapılacak taşıyıcı sistem.
Bu ölçüler yangın merdiveni projesinin girdisidir. Merdiven atölyede galvanizli çelik olarak üretilip sahada monte edilir.
Sık Sorulan Sorular
Özel klinikler de bu kurallara tabi mi?
Evet. Yönetmelik özel klinikleri, teşhis ve tedavi merkezlerini ve tıbbi laboratuvarları sağlık hizmeti amaçlı binalar sınıfında sayar (Madde 11). Hangi şartların uygulanacağı katın kullanımına ve kişi sayısına göre belirlenir.
Hastanede kaçış merdiveni en az kaç cm olmalı?
Yeni binalarda hiçbir kaçış merdiveni 80 cm'den, yüksek binalarda 120 cm'den dar olamaz; kişi sayısı 50 ile 500 arasındaki katlarda bir kaçış yolu en az 100 cm'dir (Madde 33). Mevcut hastane ve huzurevlerinde merdiven sahanlıklı düz kollu olmalı ve 100 cm'den dar olmamalıdır (Madde 148).
Huzurevinde döner (dairesel) yangın merdiveni kullanılabilir mi?
Mevcut yapılarda kullanılamaz; yönetmelik yataklı sağlık binalarında ve huzurevlerinde dairesel merdivene izin vermez (Madde 154/6). Yeni binalarda da dairesel merdiven ancak 25 kişiyi aşmayan katlarda ve 9,50 m yüksekliğe kadar zorunlu çıkış sayılır (Madde 43).
Hastaneye dışarıdan çelik yangın merdiveni eklenebilir mi?
Eklenebilir. Yeni binalarda bina yüksekliği 21,50 m'yi aşmamalı ve merdivenin 3 m yakınında daha az korunumlu pencere ya da kapı bulunmamalıdır (Madde 42). Mevcut binalarda bu mesafe 1,8 m'dir ve yakındaki boşluklar 60 dakika dayanıklı hâle getirilerek de çözüm üretilebilir (Madde 153).